Web ve mobil erişilebilirlik mevzuatı ve zorunluluğu
20 Haziran 2025 tarihli bir Cumhurbaşkanlığı Genelgesi, 21 Haziran 2025 günü Resmi Gazete'de yayımlandı ve web siteleri ile mobil uygulamaların erişilebilirliğini ilk kez bu kadar somut bir listeyle ele aldı. Bu tarihten önce de erişilebilirlik Türkiye'de yasal bir kavramdı, ama dijital alana ne ölçüde uygulanacağı belirsizdi. Şimdi daha net bir çerçeve var. Yine de her soruyu cevaplayan bir çerçeve değil.
Ben hukukçu değilim. Aşağıda bildiğim ve kaynaklarından okuduğum şeyleri yazıyorum, emin olmadığım yerleri de açıkça söylüyorum. Sizi bağlayan bir karar vermeden önce metnin kendisine bakmanızı ve gerekiyorsa bir hukukçuya danışmanızı öneririm.
Dayanak olan metinler
Türkiye'de dijital erişilebilirlik tek bir yasaya değil, birkaç metnin birleşimine dayanıyor.
Engelliler Hakkında Kanun
5378 sayılı Kanun erişilebilirliği, ortamların ve hizmetlerin engelliler tarafından güvenli ve bağımsız olarak ulaşılabilir ve kullanılabilir olması diye tanımlıyor. Tanım yapılı çevreyle sınırlı değil, bilgilendirme hizmetlerini ve bilgi ve iletişim teknolojisini de içeriyor. Erişilebilirlik maddesinde de bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim teknolojisinin engelliler için erişilebilir olmasının sağlanacağı yazıyor.
Kanunda idari para cezalarına dair hükümler de var. Okuduğum kadarıyla bunlar ağırlıklı olarak yapılı çevre ve toplu taşıma gibi alanlardaki eksiklikler için kurgulanmış. Bir web sitesinin erişilemez olmasının bu hükümlerle nasıl cezalandırılacağına dair net bir uygulama görmedim. Bu konuda kesin bir şey söylemiyorum.
Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi
Türkiye bu sözleşmeye taraf. Sözleşmenin erişilebilirlik maddesi, bilgi ve iletişim teknolojilerini ve sistemlerini de kapsıyor. Bu madde doğrudan bir web sitesi sahibine yaptırım getirmez, ama devletin iç hukukta ne yapması gerektiğini belirleyen çerçevedir.
İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu
6701 sayılı Kanun, engellilik temelinde ayrımcılığı yasaklıyor ve ayrımcılık türleri arasında makul düzenleme yapmamayı da sayıyor. Ayrımcılık yasağının ihlal edildiğini düşünen herkes Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu'na başvurabiliyor. Başvuru ücretsiz ve Kurum, ihlal tespit ederse idari para cezası verebiliyor.
Bu kanunun dijital içerik açısından nasıl yorumlanacağı konusunda elimde kesin bir örnek yok. Bir sitenin erişilemez olmasının makul düzenleme yapmama sayılıp sayılmayacağı bir yorum meselesidir ve bunu ben söyleyemem. Sadece yolun var olduğunu belirtiyorum.
Cumhurbaşkanlığı Genelgesi 2025/10
Dijital alanda en somut metin bu genelge. Web Siteleri ve Mobil Uygulamaların Erişilebilirliği başlıklı genelge, 21 Haziran 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlandı. Genelgeye göre erişilebilirlik, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın yayımladığı "Web Siteleri ve Mobil Uygulamaların Erişilebilirliği Kontrol Listesi, A Seviyesi" ve W3C'nin yayımladığı Web İçeriği Erişilebilirlik Kılavuzu'nun 2.2 sürümü esas alınarak değerlendirilecek.
Genelge kimleri kapsıyor
Genelge, tüm özel sektörü kapsayan genel bir düzenleme değil. Sayılan gruplar için süre tanıyor.
Bir yıl içinde uyum beklenen gruplar şunlar.
- Kamu kurum ve kuruluşları, üniversiteler ve belediyeler
- Kamu iktisadi teşebbüsleri ile belediyelere ait şirket, işletme ve iştirakler
- Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları
- Bankalar ve özel hastaneler
- Milli Eğitim Bakanlığı izniyle açılan özel öğretim kurumları
- Karayolu, yolcu gemisi, demiryolu ve havayolu ile yolcu taşıyan özel kuruluşlar
- Kültür ve Turizm Bakanlığından A Grubu seyahat acentesi belgesi alanlar
- Abone sayısı 200 bini aşan elektronik haberleşme işletmecileri
İki yıl içinde uyum beklenen grup ise 6563 sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun kapsamında elektronik ticaret yapan hizmet sağlayıcılar.
Yazının yazıldığı tarihte, yani Kasım 2026'da, süreler genelgenin yayımından sayılıyorsa bir yıllık sürenin Haziran 2026'da dolmuş olması gerekiyor. İki yıllık sürenin ise 2027 yazına denk geldiğini anlıyorum. Sürelerin tam olarak hangi tarihten başladığını ve nasıl sayıldığını genelgenin kendisinden doğrulamanızı öneririm. Ben tarih hesabını yaptım ama sizin işinizin kritik tarihini benim hesabıma bırakmayın.
Hangi standart isteniyor
Genelgede anılan standart WCAG, yani Web İçeriği Erişilebilirlik Kılavuzu. W3C bu kılavuzun 2.2 sürümünü 5 Ekim 2023'te yayımladı. Ölçütler üç seviyeye ayrılır. A seviyesi temel gereksinimleri, AA seviyesi uluslararası uygulamada en yaygın hedefi, AAA seviyesi ise daha kapsamlı ve her sitede uygulanamayan ek ölçütleri içerir.
Genelgenin atıf yaptığı kontrol listesi A seviyesine dayanıyor. Bu, AA seviyesindeki ölçütlerin genelge kapsamında zorunlu olmadığı anlamına gelebilir. Bunu kesin söylemiyorum. Kontrol listesinin tam içeriğini Bakanlığın yayımladığı metinden okumanızı öneririm. Pratikte A seviyesini geçmek asgari bir taban, AA seviyesi ise uzun vadede daha güvenli bir hedeftir. Çünkü kontrast oranı gibi kullanıcıyı doğrudan etkileyen birçok ölçüt AA seviyesindedir.
WCAG 2.2'nin 2.1'e göre yeni getirdikleri de var. Dokuz yeni ölçüt eklendi. Bunlar arasında odaklanan öğenin başka bir öğenin arkasında kalmaması, sürükleme gerektiren işlemler için alternatif sunulması, dokunma hedeflerinin asgari boyutu, daha önce girilen bilginin kullanıcıdan tekrar istenmemesi ve kimlik doğrulamanın bilişsel bir sınava dönüşmemesi gibi ölçütler var. Eski sürümde bulunan ve artık geçerliliğini yitirmiş sayılan 4.1.1 Ayrıştırma ölçütü ise 2.2'de kaldırıldı.
A seviyesinde sık takıldığım ölçütler
Kontrol listesi A seviyesine dayandığı için, en sık karşılaştığım A ölçütlerinden birkaçını somut olarak yazayım. Bunlar listenin tamamı değildir.
Metin dışı içerik ölçütü, anlam taşıyan görsellerin bir metin karşılığı olmasını ister. Bilgi ve ilişkiler ölçütü, başlık, liste ve form etiketi gibi yapının kodda da doğru ifade edilmesini ister. Klavye ölçütü, her işlevin yalnızca klavyeyle yapılabilmesini ister. Bloklara atlama ölçütü, her sayfada tekrar eden menüyü atlayıp içeriğe geçmenin bir yolunu ister. Sayfa başlığı ölçütü, her sayfanın amacını anlatan bir başlığa sahip olmasını ister. Sayfanın dili ölçütü, sayfa dilinin kodda belirtilmesini ister. Hata tanımlama ölçütü, bir form hatasının hangi alanda olduğunu yazıyla söylemesini ister. Ad, rol, değer ölçütü ise özel yapılmış her bileşenin ekran okuyucuya ne olduğunu ve hangi durumda olduğunu bildirmesini ister.
Bunların hepsi, otomatik tarama ile gerçek kullanıcı testinin birlikte kapsadığı alanlardır. Bir kısmı kodda görünür, bir kısmı kullanarak anlaşılır.
Mobil uygulamalar
Genelge, kontrol listesinin ve standardın hem web siteleri hem mobil uygulamalar için geçerli olduğunu belirtiyor. Okuduğum kadarıyla mobil uygulamalara özgü ayrı bir teknik ölçüt listesi vermiyor. Pratikte bu, uygulamalarda WCAG ölçütlerinin mobil ortama uyarlanarak yorumlanması gerektiği anlamına geliyor. Ekran okuyucu hareketleri, sistem yazı boyutu ve ekran yönü gibi konular bu yorumun parçası olur. Mobil uygulamalar otomatik web tarayıcılarıyla taranamadığı için bu işi ayrı bir testle yapıyorum.
İzleme ve denetim nasıl işleyecek
Genelge üç komisyondan söz ediyor. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı başkanlığında kurulan İzleme Komisyonu erişilebilirliği izliyor ve sonuç raporlarını duyuruyor. Bir Danışma Komisyonu izleme planının hazırlanmasına görüş veriyor. Kurumların kendi bünyesinde kurduğu İnceleme Komisyonları ise teknik incelemeyi yapıp İzleme Komisyonu'na rapor sunuyor.
İzleme, yıllık bir plan çerçevesinde yürüyor. Bu plan hangi sitelerin ve uygulamaların izleneceğini belirliyor. Yani her sitenin her yıl denetlenmesi beklenmiyor. Ayrıca erişilebilir bulunan kurum ve kuruluşlara Bakanlık tarafından iki yıl süreyle kullanım hakkı verilen bir erişilebilirlik logosu da öngörülüyor.
Genelgede, uyumsuzluk durumunda uygulanacak bir yaptırımdan söz edildiğini görmedim. Özel hukuk kişileri üzerinde genelgenin bağlayıcılığı ve yaptırımın hangi dayanakla uygulanacağı da benim için net değil. Bu konuda bir hukukçu görüşü almak gerekir.
Kapsamda değilseniz ne olur
Sayılan gruplardan biri değilseniz genelge doğrudan size süre tanımıyor. Ama konu burada bitmiyor.
Müşterileriniz ve iş ortaklarınız sizden erişilebilirlik isteyebilir. Kapsamdaki bir banka ya da kamu kurumuyla çalışan bir tedarikçi olarak, kendi sözleşme ve ihale şartlarınızda bunu karşınızda bulabilirsiniz. Ayrıca yukarıdaki 6701 sayılı Kanun çerçevesinde yapılabilecek başvurular bir olasılık olarak duruyor.
Avrupa Birliği'nde ise Avrupa Erişilebilirlik Yasası 28 Haziran 2025'ten itibaren uygulanıyor ve e-ticaret hizmetlerini de kapsıyor. Avrupa pazarına hizmet ya da ürün sunan Türk firmalarının bunun kendileri için geçerli olup olmadığına bakması gerekebilir. Mikro işletmeler için bazı istisnalar var. Ayrıntıları ve kendi durumunuza uygulanışını bir hukukçuya sormanızı öneririm.
Yazılı kural ile uygulama arasındaki mesafe
Bir mevzuatın yazılı olması ile fiilen uygulanması aynı şey değil. Bunu açıkça söylemek isterim. İzleme planı hangi sitelerin bakılacağını belirliyor ve bu, bir yıl içinde her sitenin kontrol edilmeyeceği anlamına geliyor. Yaptırım konusundaki belirsizlik de var. Bu yüzden "ceza gelir mi" sorusunun cevabını ben bilmiyorum.
Ama ceza ihtimali, erişilebilirliği ele almak için tek ve en iyi neden değil. Sitenizi kullanamayan müşteri, ceza kesilmese de müşteri olmaktan çıkar. Neden bunu önemsemek gerektiğini ayrı bir yazıda anlattım. Mevzuata bakmak, o kararı vermenizi kolaylaştıran bir çerçevedir, tek sebebi değildir.
Sık sorulan hukuki sorular
Bir kamu kurumunun ihale şartnamesine erişilebilirlik yazılmışsa ne olur? Bu durumda yüklenici olarak sözleşmeden doğan bir yükümlülüğünüz oluşabilir. Metne ve sözleşmenize bakmanız gerekir.
Genelge yalnızca ana sayfayı mı kapsıyor? Okuduğum kadarıyla web sitesi ve mobil uygulama bütünüyle anılıyor. Hangi sayfaların izleneceğini izleme planı belirleyecek.
Üçüncü taraf bir hizmeti, örneğin dışarıdan gömülen bir ödeme formunu ya da randevu takvimini kullanıyorsam sorumluluk kimde? Bunu sözleşmeler ve hukuki yorum belirler. Pratikte kullanıcı sitenizin içinde bir engelle karşılaşır ve sizi sorumlu tutar. Tedarikçinize bu ölçütleri sormak ilk adımdır.
Benim testim mevzuata uygunluk belgesi mi
Hayır. Yaptığım test, sitenizi WCAG ölçütleri açısından inceleyip bulgularımı yazar. Resmî bir uygunluk belgesi değildir. Erişilebilirlik logosunu Bakanlık verir, ben veremem. Raporumda "şu ölçüt ihlal ediliyor" diye yazdığım bir bulgu ile "mevzuata aykırıdır" demek arasında da fark var. İkincisini bir hukukçu söyler.
Rapor, kontrol listesine karşı çalışırken size yardımcı olur. Düzeltmeniz gereken hataları, kimi etkilediklerini ve çözüm ipuçlarını görürsünüz. Otomatik taramanın nereye kadar gittiğini ve gerçek kullanıcı testinin neyi eklediğini karşılaştırma yazısında açıkladım.
Kapsamdaysanız pratik bir sıra
Önce hangi gruba girdiğinizi ve sürenizin ne zaman dolduğunu genelgeden doğrulayın. Sonra Bakanlığın yayımladığı kontrol listesini edinin ve sitenizi buna göre değerlendirin. Otomatik tarama, bulunması kolay hataları hızla ortaya çıkarır. Ödeme, üyelik ve başvuru gibi kritik akışları gerçek bir kullanıcıyla deneyin. Bulguları önceliklendirerek geliştirme listenize alın ve sürüm değiştikçe testi tekrarlayın. Hukuki yönü için bir hukukçuya danışın.
Bu yazının sınırı
Bu yazı hukuki görüş değildir. Mevzuat değişebilir, genelgeler güncellenebilir, yeni yönetmelikler çıkabilir. Yukarıda emin olmadığım yerleri açıkça belirttim. Bu yazının güncelleme tarihi sayfanın başında yazıyor. Kendi durumunuz için güncel metne ve bir hukukçuya bakın.
Erişilebilirlik testi sayfasına dönün ve sitenizi taratın. İlgili yazı: otomatik tarama ile gerçek kullanıcı testi arasındaki fark.