Ana içeriğe atla
Semih Uzunoğlu

Erişilebilirlik testine dön

Otomatik tarama ile gerçek kullanıcı testi arasındaki fark

Tarama raporunda sıfır hata yazan bir sayfayı açtım ve ekran okuyucumla bir ürünü sepete ekleyemedim. Düğme oradaydı, adı da vardı. Ama bastığımda hiçbir şey söylemedi. Sepetin güncellenip güncellenmediğini anlamak için sayfanın en üstüne gidip sepet sayısını okumak zorunda kaldım. Rapora göre sayfa temizdi.

Bu iki sonuç birbiriyle çelişmiyor. Araç, kodun kurallara uyup uymadığına baktı. Ben ise işi yapıp yapamadığıma baktım. İkisi de gerçek bir ölçüm, ama farklı şeyleri ölçüyor.

Otomatik tarama ne yapar

Otomatik tarama, sayfanın kodunu bir tarayıcıda açar ve yazılmış kurallarla karşılaştırır. Kurallar WCAG ölçütlerinden türetilmiştir. Araç bir sayfaya girdiğinde yüzlerce öğeyi birkaç saniyede kontrol eder ve kuralı ihlal edenleri listeler.

Hızlıdır: yüzlerce sayfalık bir siteyi bir insanın bir günde yapamayacağı kadar çabuk geçer. Aynı sayfayı bir hafta sonra aynı ölçütlerle yeniden ölçebilirsiniz. Üstelik yorulmaz, bir hatayı bir sayfada görüp ötekinde atlamaz.

Otomatik taramanın iyi bulduğu hatalar

Kuralı net olan, kodla ölçülebilen hatalarda tarama güvenilirdir. Şunlar tipik örneklerdir.

Görselin alternatif metin özelliği hiç yoksa. Form alanının bir etiketi yoksa. Bir düğmenin ya da bağlantının içinde okunabilir hiçbir metin bulunmuyorsa. Yazı ile zemin arasındaki kontrast oranı eşiğin altındaysa. Sayfanın dil bilgisi tanımlanmamışsa. Aynı kimlik değeri iki öğede kullanılmışsa. Başlıklar H2'den H4'e atlıyorsa. Geçersiz ya da var olmayan bir ARIA rolü kullanılmışsa.

Bu hataların büyük kısmını bulmak için bir insanın gözüne gerek yoktur. Bir sitenin ilk taramasında çoğu zaman en kalabalık liste de bunlardan oluşur. Önce bunları düzeltmek, işin en verimli başlangıcıdır.

Otomatik taramanın göremediği şeyler

Araç, bir şeyin var olup olmadığını söyleyebilir. O şeyin doğru ya da anlamlı olup olmadığını söylemekte zorlanır. Aradaki fark küçük gibi görünür, ama kullanıcı için her şeydir.

Var olan ama yanlış olan alternatif metin

Bir ürün fotoğrafının alternatif metni "image1" ya da "DSC_0045.jpg" ise tarayıcı bunu geçer, çünkü alternatif metin vardır. Ekran okuyucu kullanıcısı ise "DSC alt çizgi sıfır sıfır dört beş nokta jpg" duyar. Tersi de olur. Süs amaçlı bir çizgiye uzun bir açıklama yazılmışsa araç yine hata görmez, ama kullanıcı her sayfada anlamsız bir cümle dinler. Hangi görselin bilgi taşıdığına, hangisinin süs olduğuna ancak içeriği anlayan biri karar verebilir.

Odak sırası ve odak tuzakları

Klavyeyle Tab tuşuna bastığınızda odağın sayfada mantıklı bir sırayla ilerlemesi gerekir. Kod bu sırayı doğru gösterirken ekranda öğeler başka bir düzende duruyor olabilir. Araç bunu fark etmez. Açılan bir pencerede odağın pencerenin içinde kalıp kalmadığı, Escape ile kapanıp kapanmadığı, kapandığında odağın açan düğmeye dönüp dönmediği de ancak elle denenerek anlaşılır.

Sayfa değişiklikleri ve duyurular

Sepete ürün eklendiğinde görünen "Ürün eklendi" yazısı gören için yeterlidir. Ekran okuyucu kullanıcısı için bu yazının bir duyuru olarak iletilmesi gerekir. Aksi hâlde işlemin gerçekleşip gerçekleşmediğini bilemez. Araç, ekranda bir yazının belirdiğini fark edebilir ama ekran okuyucunun onu okuyup okumadığını bilemez. Kullanıcı bunu yalnızca bir ekran okuyucu açıkken öğrenir.

Özel bileşenler

Tarih seçiciler, sekmeli paneller, kaydırıcılar, açılır listeler ve sürükle bırak alanları. Bunlar çoğu zaman standart öğelerden kendi elle yazılmış bileşenlerdir. Doğru roller verilmiş olabilir ama ok tuşlarıyla gezinme çalışmıyor olabilir. Ya da klavye çalışıyordur ama seçilen değer ekran okuyucuya iletilmiyordur. Bir tarih seçicinin kullanılabilir olup olmadığı, onu bir kez kullanmadan anlaşılmaz.

Bağlam ve anlam

"Buraya tıklayın" bağlantısı tek başına kurala uyabilir. Ama sayfada beş tane aynı ifade varsa ve hangisinin ne yaptığı belli değilse kullanıcı çıkmazdadır. Sayfa başlığının sayfayı gerçekten anlatıp anlatmadığı, hata mesajının işe yarar bir yönlendirme verip vermediği, bir talimatın yalnızca renge ya da konuma dayanıp dayanmadığı, kısacası dilin anlaşılırlığı da böyledir.

Çok adımlı akışlar

Sepetten ödemeye uzanan beş adım, bir üyelik sihirbazı ya da bir randevu takvimi gibi akışlar, tek tek sayfa taramasında görünmez. Hata her bir adımda değil, adımlar arasındaki geçişte çıkabilir. Üçüncü adıma geçildiğinde odağın nereye gittiği, geri dönüldüğünde girilen bilgilerin korunup korunmadığı akışın tamamını yaşayarak bulunur.

Mobil uygulamalar

Mobil uygulamada web taraması hiçbir işe yaramaz. Ekran okuyucunun kaydırma ve çift dokunma hareketleri, öğelerin tanımlanması, sistem yazı boyutuna ve yatay dönmeye uyum gibi konular uygulamanın içinde, gerçek bir cihazda denenmelidir. Bu yüzden mobil uygulama testini otomatik formla değil, ayrı bir talep formuyla alıyorum.

Bir ödeme sayfası üzerinden

Sık gördüğüm bir durumu anlatayım. Bir e-ticaret sitesinin ödeme adımında kart numarası, son kullanma tarihi ve güvenlik kodu alanları var. Taramada üç alanın da etiketi bulunuyor, kontrast yeterli, sayfa dili tanımlı. Araç sıfır kesin hata bildiriyor.

Ekran okuyucuyla bu sayfayı denediğimde şunlar çıkıyor. Son kullanma tarihi alanı, ay ve yıl için iki ayrı açılır liste. Bunlardan ilkine geldiğimde okunan etiket "Seçiniz" oluyor, yani neyin seçildiği belli değil. Kart numarasını yazarken alan her rakamda biçim bozuyor ve imleç başa atlıyor. Hatalı bir kod girip gönderdiğimde sayfa kırmızı bir yazı gösteriyor ama okunmuyor. Düğmeye tekrar bastığımda yine aynı şey oluyor.

Bunların hiçbiri taramada çıkmadı. Hepsi siteyi ödeme noktasında kullanılamaz hâle getiriyor.

Raporu nasıl okumalı

Bir tarama raporunda önce şiddete bakın. Ciddi olarak işaretlenen hatalar kullanıcıyı durduran hatalardır. Sonra tekrara bakın: aynı hata kırk sayfada çıkıyorsa muhtemelen tek bir şablonda ya da bileşende vardır, düzeltmesi kırk iş değil, bir iştir. Elle kontrol listesi ise ayrı tutulur, çünkü orada işaretlenenlerin hangilerinin gerçekten hata olduğunu bir insanın denemesi gerekir.

Aracın kendi "emin değilim" kutusu

Otomatik araçlar da bu sınırı bilir. Çoğu, bulgularını kesin hata ve elle kontrol edilmesi gereken öğeler olarak ikiye ayırır. Elle kontrol listesi, aracın "bunu ölçemiyorum, bir insan baksın" dediği yerdir. Bu liste genellikle kesin hata listesinden daha kısadır ama daha değerli bir bilgi içerir. Araçtan gelen raporun bu bölümünü okumadan geçmek, işin yarısını atmak demektir.

Benim taramamda da bunlar ayrı gösterilir. Kesin bulgularla birlikte "elle kontrol önerisi" olarak işaretlenen öğeler de listelenir. Bu işaretli öğelerin bir kısmı hata çıkar, bir kısmı çıkmaz. Hangisinin hangisi olduğunu o sayfayı kullanarak anlıyorum.

Gerçek kullanıcı testi nasıl yapılıyor

Gerçek kullanıcı testi, bir görevi baştan sona ekran okuyucuyla yapmaktır. "Ürünü bul, sepete ekle, adres bilgisini gir, bir alanı boş bırak, hatayı düzelt, siparişi tamamla" gibi. Her adımda ekran okuyucunun ne söylediğini, söylemesi gerekirken sustuğu yerleri ve beklenmedik yerlere atlayan odağı not alıyorum.

Bu testi ben bizzat yapıyorum. Arkamda bir şirket ekibi ya da bir test laboratuvarı yok. Ekran okuyucu kullanan bir kişi olarak sayfanızı kendi günlük kullanım alışkanlıklarımla geziyorum. Bu şeffaf bir bilgidir ve bilmenizi isterim. Aynı zamanda bir sınır da koyar. Tek bir kişinin deneyimi bütün kullanıcıları temsil etmez. Farklı ekran okuyucular, farklı tarayıcılar ve farklı cihazlar aynı sayfada farklı davranabilir ve ben her birleşimi deneyemem. Test ettiğim ortamı raporda açıkça yazıyorum.

Gerçek kullanıcı testi yalnızca hata listesi üretmez. Bir hatanın ne kadar can sıktığını, kullanıcının nerede vazgeçeceğini ve hangi çözümün pratik olduğunu da gösterir. İki hata aynı kuralı ihlal edebilir. Biri kullanıcıyı sadece bir saniye yavaşlatır, diğeri işlemi tamamen durdurur. Önceliği bu fark belirler.

Aynı şekilde, bu test işitme, hareket ya da bilişsel farklılıklar yaşayan kullanıcıların tüm deneyimini kapsamaz. Onlar için ilgili ölçütleri kontrol ederim ama kendi deneyimimi onların yerine koymam.

Yazılımcılar için pratik notlar

Tarama sonuçlarını bir kez okuyup bırakmayın, yayın sürecinize bağlayın. Tarayıcıda çalışan otomatik kontrolleri bileşenlerin testlerine eklemek, aynı hatanın geri dönmesini önler. Ama bu kontrollerin geçmesi yeterli değildir. Yeni bir bileşen yazdığınızda klavyeyle tek başınıza bir kez deneyin. Tab ile girebiliyor musunuz, oklarla gezebiliyor musunuz, Escape ile çıkabiliyor musunuz, çıkınca odak nereye gidiyor? Bu dört soru, otomatik aracın sormadığı soruların büyük kısmını yakalar.

Ekran okuyucuyu da bir kez açın. Kısa bir deneme bile, kodun neye benzediği ile kullanıcının ne duyduğu arasındaki farkı gösterir.

Birlikte nasıl kullanılır

İkisi birbirinin alternatifi değil. Doğru sıra şöyle.

Önce otomatik tarama yapılır. Bu, kolay bulunan hataları ayıklar ve ekibe hemen düzeltebileceği bir liste verir. Düzeltmeler yapıldıktan sonra tarama tekrarlanır.

Sonra en kritik akışlar gerçek kullanıcıyla denenir. Kayıt, giriş, ödeme, iletişim formu, randevu. Gelirin ya da müşteri ilişkisinin geçtiği yerler.

Son olarak otomatik tarama düzenli bir alışkanlığa dönüşür. Yazılımcılar için bu, yayın öncesi bir kontrol adımı olabilir. Her büyük değişiklikten sonra kritik akışlar yeniden elle denenir.

Yazılımcıysanız, tarama sonuçlarındaki "elle kontrol" öğelerini iş listenize alın ve hata raporlarındaki kod örneklerinden yararlanın. İş sahibiyseniz, önce ciddi olarak işaretlenen hataların düzeltilmesini isteyin, düşük öncelikli olanları sonraya bırakın.

Sık duyduğum yanılgılar

"Tarama temiz çıktı, o zaman siteniz erişilebilir." Böyle bir sonuç yalnızca araçların ölçebildiği kuralların ihlal edilmediği anlamına gelir. Sayfanın kullanılabilir olduğunu göstermez.

"Bir kez test yaptırdık, bitti." Her yeni sürüm, her yeni bileşen yeni hata getirebilir. Test bir tarihe aittir.

"Gerçek kullanıcı testi yapıldıysa tarama gereksizdir." Hayır, tamamlar. Tarama, elle bakmayı gereksiz yere uzatacak basit hataları önceden ayıklar ve siteyi sayfa sayfa tutarlı biçimde ölçer.

"Erişilebilirlik testi yalnızca görme engelliler içindir." Klavye, kontrast, altyazı, hareket ve okuma güçlüğü ölçütleri çok daha geniş bir kitleyi ilgilendirir. Ekran okuyucuyla test yapmam, en iyi bildiğim alan olduğu içindir.

Hangi testi isteyeceğinizi nasıl seçersiniz

Siteniz ya da uygulamanız küçük ve içeriği basitse otomatik taramanın verdiği liste çoğu zaman başlamak için yeterlidir. Bir ödeme akışınız, üyeliğiniz, karmaşık form ya da etkileşimli bileşenleriniz varsa gerçek kullanıcı testi ayrıca anlamlıdır. Kamu kurumu, banka, e-ticaret gibi bir alandaysanız ve erişilebilirlik uyumunuzu belgelemek istiyorsanız bu iki testin yanında bir hukukçu görüşü de gerekebilir. Ben hukuki görüş vermiyorum.

Hiçbir test, sitenizin hatasız olduğunu garanti etmez. Otomatik bir sistem hiçbir zaman garanti edilmiş bir yol değildir. Test, bilmediğiniz bir şeyi bilir hâle getirir. Gerisi düzeltme işidir.

Erişilebilirlik testi sayfasına dönün ve taramayı başlatın. İlgili yazı: erişilebilirlik testi neden gerekli.

İlgili yazılar